Demokrat ve Muhafazakâr Bir Muhalif: Hüseyin Avni Ulaş

Özet

Türkiye tarihinde siyasal modernleşme çabalarının temelleri Tanzimat ve Meşrutiyet ile atılmış olsa da, 23 Nisan 1920'de kurulan Birinci Meclis, cumhuriyete giden yolda önemli bir dönüm noktası olmuştur. Siyasal modernleşme çabaları açısından, Birinci Meclis'te ortaya çıkan tartışmalar cumhuriyet döneminde de etkisini sürdürmüş, iktidar-muhalefet ve iktidar içindeki muhalefet ilişkileri tek parti döneminde de devam etmiştir. Bu noktada Hüseyin Avni Ulaş, muhalefet cephesinde uzun süre aktif rol alan ve çizgisini uzun süre koruyan nadir şahsiyetlerden biriydi. Osmanlı Mebusan Meclisi ve Birinci Meclis’te milletvekilliği yapmış, özellikle tek parti döneminde pek çok konuda mevcut siyasal otoriteye muhalefet etmiş bir siyasetçi olarak bilinen Hüseyin Avni Ulaş, hâkimiyet-i milliye kavramına yüklediği anlam bakımından Türk siyasal hayatının renkli simalarından birisidir. Diğer taraftan Hüseyin Avni Ulaş, TPCF’na dâhil olmuş, Türkiye’nin çok partili yaşama geçmeye başladığı dönemde kurulan Milli Kalkınma Partisi’nin kurucuları arasında yer almış, çeşitli yayın çevrelerinde tek parti iktidarını eleştiren sert yazılar yazmıştır. “Mesuliyet” isimli yayın bizzat kendisi tarafından çıkarılmıştır. Ulaş, çeşitli yazarlar tarafından “Cumhuriyetin ilk demokratı”, “liberal”, “kalkınmacı” ve “muhafazakâr” bir siyasetçi olarak adlandırılmıştır. Bunlara ek olarak sıkı bir rejim muhalifi olması ve Anadoluculuk hareketinin “İslamcı Anadoluculuk” kompartımanında zikredilmesi Hüseyin Avni Ulaş’ın siyasi ve düşünsel çizgisini ifade etmesi bakımından kayda değer tespitlerdir. Bu çalışmada Hüseyin Avni Ulaş’ın siyasal ve düşünsel bakımdan hangi kulvarda değerlendirilmesi gerektiği araştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Hüseyin Avni Ulaş, Anadoluculuk, İslâmcı Anadoluculuk, Demokrasi, Muhafazakârlık.