Mihne Sürecini Yeniden Okumak: Ulema-Ümera İlişkileri, Meşruiyet ve Devletin İdeolojik Aygıtları
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20600350Özet
Bu çalışmanın amacı, Mihne sürecini yalnızca halku’l-Kur’an tartışması etrafında şekillenen teolojik bir ihtilaf olarak değil, Abbâsî siyasal iktidarının dinî otoriteyi merkezileştirme, meşru inancı tanımlama ve toplumsal-dinî kimliğin sınırlarını belirleme girişimi olarak incelemektir. Çalışmada, tarihsel-sosyolojik ve kavramsal çözümleme yöntemi benimsenmiş; Mihne süreci, Louis Althusser’in devletin baskı aygıtları ve ideolojik aygıtları ayrımından hareketle, ancak anakronizme düşmeden, analitik bir çerçeve içinde değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda Me’mun, Mu‘tasım ve Vâsık dönemlerinde Mu‘tezilî söylemin devlet desteğiyle öne çıkarılmasının, yalnızca belirli bir teolojik görüşün savunulması anlamına gelmediği; aynı zamanda dinî bilginin üretimi ve yorumlanması üzerindeki yetkinin siyasal iktidar lehine yeniden düzenlenmesi amacını taşıdığı tespit edilmiştir. Çalışmanın temel bulgularından biri, halku’l-Kur’an tartışmasının görünürde kelamî bir mesele olmasına karşın arka planda meşruiyet, otorite ve ortodoksi inşasıyla doğrudan ilişkili olduğudur. Bir diğer tespit ise Mu‘tezile’nin iktidar desteği altında kazandığı ayrıcalıklı konumun, muhalif görüşlere yönelen baskılar karşısında eleştirel biçimde değerlendirilmesi gerektiğidir. Sonuç olarak Mihne, erken İslam siyasal tarihinde, hakikatin tanımı, dinî otoritenin paylaşımı ve meşru kimliğin belirlenmesi etrafında şekillenen bir iktidar mücadelesi olarak okunmalıdır.
Anahtar kelimeler: mihne, devletin ideolojik aygıtları, meşruiyet, dinî otorite, ulema-ümera ilişkileri
Referanslar
Akgül, Y. (2021). Affân b. Muslimin hadis rivayet üslubu ve mihnesi hakkında bir değerlendirme. Turkish Studies – Religion, 16(3), 305–321. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.52213
Althusser, L. (2014). On the reproduction of capitalism: Ideology and ideological state apparatuses (G. M. Goshgarian, Çev.). Verso.
Aniq, A. F. (2023). A historiographical analysis of al-Ma’mūn’s motives in the Miḥna. Islamica: Jurnal Studi Keislaman, 18(1), 99–114. https://doi.org/10.15642/islamica.2023.18.1.99-114
Ay, M. (2011). Mu‘tezilizm’den arta kalan Mu‘tezile. Kader: Kelam Araştırmaları Dergisi, 9(1), 57–76. https://doi.org/10.18317/kader.25039
Aydınlı, A. (1994). Ehl-i hadîs. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 10, ss. 508–512). Türkiye Diyanet Vakfı.
Ayub, A. (2021). Mu’tazila in Western scholarship: Their origin, originality, and legacy. Taqaddumi: Journal of Quran and Hadith Studies, 1(2), 80–91. https://doi.org/10.12928/taqaddumi.v1i2.4676
Crone, P., & Hinds, M. (2003). God’s caliph: Religious authority in the first centuries of Islam. Cambridge University Press.
Çelebi, İ. (2020). Mu‘tezile. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 31, ss. 391–401). Türkiye Diyanet Vakfı.
Demirel, S. (2020). Erken dönemde zihinsel dönüşüm bağlamında Halku’l-Kur’an meselesi. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 5(2), 119–136. https://doi.org/10.36657/ihcd.2020.69
Encyclopaedia Britannica. (2020). Muʿtazilah. İçinde Encyclopaedia Britannica. 19 Nisan 2026 tarihinde https://www.britannica.com/topic/Mutazilah adresinden erişildi.
Fahmi, M., Sholehan, S., Anshori, I., Mas’ud, A., & Prasetia, S. A. (2023). Oppositional genealogy of Ḥanābilah towards al-Ma’mūn’s Miḥna policy: Nomos and authority conflict. Fikri: Jurnal Kajian Agama, Sosial dan Budaya, 8(1), 22–40. https://doi.org/10.25217/jf.v8i1.3167
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.; C. Gordon, L. Marshall, J. Mepham, & K. Soper, Çev.). Pantheon Books.
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. N. Smith, Haz. ve Çev.). International Publishers.
Haider, N. (2015). [Review of the book Inquisition in early Islam: The competition for political and religious authority in the Abbasid Empire, by J. P. Turner]. The American Historical Review, 120(4), 1572–1573. https://doi.org/10.1093/ahr/120.4.1572
Hinds, M. (2021). Miḥna. İçinde J. Bacharach, L. I. Conrad ve P. Crone (Ed.), Studies in early Islamic history (ss. 232–246). Gerlach Press.
Jacques, R. K. (2004). Ahl al-Hadith. İçinde R. C. Martin (Ed.), Encyclopedia of Islam and the Muslim world (C. 1, s. 27). Macmillan Reference USA.
Kennedy, H. (2004). The prophet and the age of the caliphates: The Islamic Near East from the sixth to the eleventh century (2. bs.). Pearson/Longman.
Melchert, C. (2001). Traditionist-jurisprudents and the framing of Islamic law. Islamic Law and Society, 8(3), 383–406. https://doi.org/10.1163/156851901317230639
Nawas, J. A. (1994). A reexamination of three current explanations for al-Maʾmun’s introduction of the Miḥna. International Journal of Middle East Studies, 26(4), 615–629. https://doi.org/10.1017/S0020743800061134
Turner, J. P. (2010). The end of the Miḥna. Oriens, 38(1–2), 89–106. https://doi.org/10.1163/187783710X536671
Watt, W. M. (1973). The formative period of Islamic thought. Edinburgh University Press.
Yavuz, Y. Ş. (1997). Halku’l-Kur’ân. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 15, ss. 371–375). Türkiye Diyanet Vakfı.
Yücesoy, H. (2020). Mihne. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 26–28). Türkiye Diyanet Vakfı.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Ebru Alkaya, Cansu Kaymal
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
