Türkiye ve Endonezya’da Muhafazakârlığın Siyasal Dönüşümü: Karşılaştırmalı Bir Analiz
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21699389Özet
Bu çalışma Türkiye ve Endonezya'da muhafazakârlığın siyasal dönüşümünü karşılaştırmalı tarihsel sosyoloji perspektifinden incelemektedir. Çalışmanın temel argümanı şudur: Her iki ülkede de muhafazakârlık, farklı kurumsal mimarilere (Türkiye'de tek-mezhepli merkezileşme; Endonezya'da çok-dinli düzenleme) sahip olmasına rağmen, benzer mekanizmalar üzerinden (kurumsal kanallar, sınıf/piyasa dinamikleri, kimlik çerçeveleri) demokrasiyle birlikte var olabilen bir muhafazakâr meşruiyet üretmiştir. Çalışmada literatüre dayalı nitel bir karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Türkiye ve Endonezya muhafazakârlığı, din-devlet ilişkisi ve orta sınıflaşma üzerine yazılmış akademik kitaplar, hakemli makaleler ile klasik kuramsal eserler veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Türkiye'de Diyanet İşleri Başkanlığı'nın merkezî standardizasyonu ile Endonezya'da Din İşleri Bakanlığı (MORA) ve Ulema Konseyi'nin (MUI) birlikte çalışması, 'devlet kontrollü din' modelinin iki farklı versiyonunu temsil etmektedir. 1980'lerden itibaren her iki ülkede de yükselen muhafazakâr orta sınıflar, ekonomik sermayeyi dini-kültürel sermayeye dönüştürerek muhafazakâr habitusu yeniden üretmiştir. Çalışma muhafazakârlaşmanın modernleşmenin karşıtı değil, onun içinden türeyen bir toplumsal sonuç olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca farklı kurumsal yolların aynı sonucu nasıl ürettiğini, yol bağımlılığı ve mekanizma odaklı bir anlatımla sergilemektedir.
Anahtar kelimeler: muhafazakârlık, karşılaştırmalı tarihsel sosyoloji, Türkiye, Endonezya, devlet-din ilişkisi, modernleşme
Referanslar
Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye’de siyasî ideolojiler. İletişim Yayınları.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Harvard University Press.
Buğra, A., & Savaşkan, O. (2014). Türkiye’de yeni kapitalizm: Siyaset, din ve iş dünyası (B. Doğan, Çev.). İletişim Yayınları.
Büyükbaş, H., & Armin, B. (2025). Endonezya’da resmî ideoloji, demokrasi ve din. Erciyes Akademi, 39(3), 647–662.
Fauzi, M. F. B., & Asy’ari, M. (2024). Secularism and democracy: A comparative study of Turkey and Indonesia. Journal of International and Local Studies, 8(2), 144–155.
Fealy, G. (2008). Consuming Islam: Commodified religion and aspirational pietism in contemporary Indonesia. İçinde G. Fealy & S. White (Ed.), Expressing Islam: Religious life and politics in Indonesia. Institute of Southeast Asian Studies.
Freeman, M. (1980). Edmund Burke and the critique of political radicalism. University of Chicago Press.
Guida, M. (2011). Al-Afghani and Namık Kemal’s replies to Ernest Renan: Two anti-Westernist works in the formative stage of Islamist thought. Turkish Journal of Politics, 2(2), 57–70.
Halimatusa’diyah, I., & Hermawan, A. (2025, 21 Kasım). Muhammadiyah and NU’s support for Suharto’s national hero status undermines their credentials as champions of “civil Islam”. ISEAS – Yusof Ishak Institute.
Kailani, N. (2021). Creating entrepreneurial and pious Muslim subjectivity in globalised Indonesia. İçinde L. C. Sebastian, S. Hasyim, & A. R. Arifianto (Ed.), Rising Islamic conservatism in Indonesia: Islamic groups and identity politics (ss. 198–209). Routledge.
Koçal, A. (2013). Türkiye’de siyasal değişme bağlamında küreselleşme sürecinde muhafazakârlığın dönüşümü. İçinde II. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi bildiri kitabı (ss. 325–342).
Mannheim, K. (1952). Essays on the sociology of knowledge. Oxford University Press.
Mannheim, K. (1954). Ideology and utopia: An introduction to the sociology of knowledge (L. Wirth & E. Shils, Çev.). Routledge & Kegan Paul.
Mas’udi, M. (2023). Muhammadiyah and Nahdlatul Ulama contribution to the Islamic economics development in Indonesia. Jurnal Afkaruna, 19(1), 109–122.
Moore, B. (1966). Social origins of dictatorship and democracy: Lord and peasant in the making of the modern world. Beacon Press.
Öktem, B. (2006). Neoliberal küreselleşmenin kentlerde inşası: AKP’nin küresel kent söylemi ve İstanbul’un kentsel dönüşüm projeleri. Planlama, 2, 53–63.
Sebastian, L. C., Hasyim, S., & Arifianto, A. R. (2021). Introduction: Rising Islamic conservatism in Indonesia. İçinde L. C. Sebastian, S. Hasyim, & A. R. Arifianto (Ed.), Rising Islamic conservatism in Indonesia: Islamic groups and identity politics (ss. 1–13). Routledge.
Skocpol, T. (1979). States and social revolutions: A comparative analysis of France, Russia, and China. Cambridge University Press.
Toprak, H. (2017). Türkiye Cumhuriyeti’nde dinî kurumsallaşma: Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluşu. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 14(51), 217–233.
Torun, Y. (2011). Muhafazakârlık ve Edmund Burke’da değişim ve devlet algısı. Demokrasi Platformu, 7(25), 15–28.
van Bruinessen, M. (2018). Comparing the governance of Islam in two secular polities: Turkey’s Diyanet and Indonesia’s Ministry of Religious Affairs (RSIS Working Paper No. 312). S. Rajaratnam School of International Studies.
van Bruinessen, M. (2021). Traditionalist Muslims and populism in Indonesia and Turkey. Jurnal Tashwirul Afkar, 40(2), 1–15.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Ed.). University of California Press.
Yankaya, D. (2015). The consolidation of the new Islamic bourgeoisie in Turkey: Elite formation and recruitment patterns under the Justice and Development Party. İçinde K. B. Kanat, A. S. Tekelioğlu, & K. Üstün (Ed.), Politics and foreign policy in Turkey: Historical and contemporary perspectives (ss. 45–80). SETA.
Yavuz, H. (2003). Islamic political identity in Turkey. Oxford University Press.
Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history (3. bs.). I. B. Tauris.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 HASAN ERKAN ANLAR
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
